Βιβλιοπαρουσίαση / Οι κολασμένες της θάλασσας: Γυναίκες και σύνορα στη Μεσόγειο / Camille Schmoll

Ο τίτλος του βιβλίου της Camille Schmoll αποτελεί ευθεία αναφορά στο βιβλίο του Franz Fanon, Της γης οι κολασμένοι. Η αναφορά στο βιβλίο του Fanon, και συγκεκριμένα στο δίπτυχο «βία της αποικιοκρατίας» και «ανάγκη αντίστασης απέναντί της», διαμορφώνει το βασικό διακύβευμα του βιβλίου της Camille Schmoll:

Πώς η βία κινητοποιεί τη μεταναστευτική διαδρομή και τη δυσχεραίνει κατά τη διάρκειά της και με ποιους μηχανισμούς αντίστασης οι γυναίκες σε κίνηση τη διαχειρίζονται. Πώς η βία και ο φόβος σε δρόμους στεριανούς και θαλασσινούς διαμορφώνει το βίωμα του συνόρου και στη συνέχεια το παρατείνει στην ευρωπαϊκή ήπειρο. 

Το βιβλίο[1], το οποίο μεταφράστηκε με χρηματοδότηση του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, στο πλαίσιο του ΔΠΜΣ Πολεοδομία και Χωροταξία, και της Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, στηρίζεται σε μακρόχρονη έρευνα που ξεκινά ήδη από τη δεκαετία του 2000 στον γεωγραφικό χώρο της νότιας και της βόρειας Μεσογείου, τον οποίο η συγγραφέας προσεγγίζει μεθοδολογικά μέσω μιας εθνογραφίας «εν κινήσει» (ethnographie mobile). Η εθνογραφία αυτή εμπεριέχει συνεντεύξεις σε βάθος με γυναίκες από την Ανατολική και Δυτική Αφρική και το Μαγκρέπ, οι οποίες έχουν διασχίσει τη Μεσόγειο, έχουν υποστεί πολλαπλές μορφές βίας – στην αρχή του ταξιδιού, στη διαδρομή, κατά την άφιξη – και έχουν επιζήσει. 

Το βιβλίο ιχνηλατεί τη γενεαλογία αυτής της συνθήκης «έκτακτης ανάγκης», η οποία έχει ως γεωγραφικό επίκεντρο τη Νότια Ευρώπη. Στο πλαίσιο αυτό γενικεύεται η επένδυση – πολιτική και οικονομική – σε χώρους κράτησης εκτός αστικού ιστού (καμπ και μεγα-κέντρα κράτησης), οι οποίοι συχνά μετατρέπονται σε παγίδες, σε τόπους ιδανικούς για την αιχμαλώτιση, τη διαλογή και το μπλοκάρισμα ανεπιθύμητων ροών. 

Στην πρόλογο που επιμεληθήκαμε για την ελληνική έκδοση, η οποία εκδόθηκε το 2026 από τις εκδόσεις Τόπος, εστιάσαμε σε τρεις θεματικές του βιβλίου: (1) Τα σύνορα και ο πολλαπλασιασμός τους, (2) Φεμινιστική οπτική και «θηλυκοποίηση του βλέμματος», (3) Αυτονομία σε ένταση.

Τα σύνορα και ο πολλαπλασιασμός τους

Η συζήτηση για τα σύνορα έχει μακριά ιστορία και πολλαπλές επεξεργασίες σε μια σειρά από επιστημονικά πεδία, ξεκινώντας από την ανθρωπογεωγραφία. Στην πρόσφατη «συνάντηση» παλαιότερων επεξεργασιών με την έρευνα για τη μετανάστευση, όπως και στην έρευνα της Camille Schmoll, αναδεικνύεται ιδιαίτερα η ιδέα ότι τα σύνορα εκτείνονται πολύ πέρα από μια γραμμή στον χάρτη, σε ολόκληρες συνοριακές ζώνες οι οποίες αποτελούν δυναμικούς τόπους ιδεολογικών, πολιτισμικών και υλικών συγκρούσεων. Οι ζώνες αυτές οριοθετούν την κινητικότητα των «άλλων» σε διαφορετικές κλίμακες, από το σώμα μέχρι τον παγκόσμιο χώρο, ενώ παράλληλα περικλείουν ένα «εμείς» που θεωρείται ότι χαρακτηρίζεται από πολλαπλά επίπεδα ομοιογένειας. Από την άποψη αυτή συγκροτούν δυναμικούς τόπους χωρο-κοινωνικών και συμβολικών περιορισμών που συνδέονται, τουλάχιστον εν μέρει, με αντιλήψεις για το φύλο και τις έμφυλες πρακτικές. 

Το καθεστώς αυτό είναι πολύμορφο, μετακινούμενο και διαμορφώνει νέες χωρικότητες, μέσα από την εγκατάσταση καμπ, την εξωτερίκευση των ευρωπαϊκών συνόρων προς τρίτες χώρες χαρακτηριζόμενες ως «ασφαλείς», αλλά και τη διαμόρφωση «κόμβων» επιστροφών σε γειτονικές χώρες, εκτός Ένωσης.. Έτσι, από τη δεκαετία του 2010 μπορούμε να παρατηρήσουμε μια επιτάχυνση της συγκρότησης του ευρω-μεσογειακού χώρου ως συνοριακής ζώνης[3]. Το βιβλίο ερευνά το πώς ζει και πώς επιβιώνει μια γυναίκα (σ)το σύνορο; Και πόσο η ζωή αυτή καθορίζεται από τη βία των ευρωπαϊκών πολιτικών; Η εκτεταμένη έρευνα πεδίου της συγγραφέως αναδεικνύει ότι η «ζωή στο σύνορο» ή η «ζωή μέσα στο σύνορο» περιλαμβάνει κινητικότητα αλλά και ακινησία, επαναπροσδιορισμό στόχων και λογικές βραχυπρόθεσμων διευθετήσεων που παρατείνονται, παράταση μιας κατάστασης εκκρεμότητας και επισφάλειας που διαρκεί, ανάμεσα στη συνθήκη παρανομίας και τη βία του νομικού καθεστώτος, σύμφωνα με το οποίο οι γυναίκες που μεταναστεύουν μπορεί να χαρακτηρίζονται απελάσιμες, μη απελάσιμες, σε κατάσταση αναμονής, αιτούσες άσυλο, ενταγμένες στις προβλέψεις του «Δουβλίνου», προσφύγισσες ή κάτι άλλο. Έτσι, η εμπειρία του συνόρου και το πέρασμα δεν είναι μια στιγμή, αλλά μια μακριά, κάποτε ατελείωτη, διάσχιση, ένα ενδιάμεσο καθεστώς ανάμεσα σε δύο θέσεις: ούτε αληθινά «(από) εδώ» ούτε εντελώς «(από) κάπου αλλού». 

Φεμινιστική οπτική και «θηλυκοποίηση του βλέμματος»

Η Camille Schmoll προτείνει τη «θηλυκοποίηση του βλέμματος» (féminiser le regard) στη μελέτη της κινητικότητας στη μετανάστευση και στην επιστήμη γενικότερα. Πρόκειται για μια αλλαγή στην προσέγγιση των μεταναστευτικών ροών, με στόχο την ανάδειξη και αναγνώριση της παρουσίας και του/των ρόλου/ρόλων των γυναικών, η οποία αμφισβητεί το παγκόσμιο αρσενικό υποκείμενο και εγγράφει το φύλο ως κεντρική διάσταση στις διαδικασίες μετανάστευσης. Η πρόταση αυτή εντάσσεται σε, και εμπλουτίζει, μια ιστορία φεμινιστικής έρευνας για τις μεταναστεύσεις γυναικών σε διάφορα επιστημονικά πεδία – και στην ανθρωπογεωγραφία – εδώ και τέσσερις τουλάχιστον δεκαετίες. Η φεμινιστική έρευνα αρχικά εστιάστηκε σε ποσοτικές διερευνήσεις για να τεκμηριώσει ότι «και όμως κινούνται»[4], ακόμη και μόνες, δηλαδή χωρίς να συνοδεύουν κάποιον άνδρα. Σύντομα ωστόσο πέρασε σε σύνθετες προσεγγίσεις, μέσα από την κοινωνική κατασκευή του φύλου στις διάφορες εκδοχές της, στον τόπο προέλευσης, στις όλο και πιο δύσκολες διαδρομές, στον (επιθυμητό) τόπο εγκατάστασης. Σταδιακά ενσωματώθηκαν σε αυτή επεξεργασίες που συνδέουν το φύλο με τη σεξουαλικότητα, και σπανιότερα με άλλους άξονες καταπίεσης, και υπογραμμίζουν την επιτελεστικότητα του φύλου και τη δυνητικά ρευστή συγκρότηση θηλυκοτήτων και αρρενωποτήτων κατά τη διαδικασία της μετανάστευσης. 

Η φεμινιστική έρευνα, στις διαφορετικές εκδοχές της, συνέβαλε στην καθιέρωση ως επιστημονικά «νόμιμων» μεθοδολογικών προσεγγίσεων που στηρίζονται σε ποιοτικές διερευνήσεις, όπως οι συνεντεύξεις σε βάθος, οι αφηγήσεις ζωής, οι ομάδες εστιασμένης συζήτησης, η πυκνή ή συμμετοχική παρατήρηση κ.ά. Τέτοια εργαλεία έρευνας, στο πεδίο της μετανάστευσης όπως και ευρύτερα, έδωσαν λόγο στις ίδιες τις γυναίκες ως υποκείμενα μετανάστευσης, αλλά και ως πολιτικά υποκείμενα της ιστορίας τους. 

Η φεμινιστική έρευνα συνέβαλε συνεπώς στο να αναδειχθεί η σημασία που έχουν στην εμπειρία των μεταναστριών οι πολιτικές της οικειότητας, ο ρόλος των συναισθημάτων και του σώματος, το κοίταγμα σε άλλες κλίμακες, σε άλλες καθημερινές διαδικασίες, που συνήθως έμεναν στο σκοτάδι.

Αυτονομία σε ένταση

Η Camille Schmoll εγγράφεται στους θεωρητικούς της μετανάστευσης που αναδεικνύουν τη/τον μετανάστρια/μετανάστη ως δρών υποκείμενο. Η έννοια του δρώντος υποκειμένου δεν σχετίζεται μονάχα με την έννοια της αντίστασης. Κυρίως νοηματοδοτεί τη μεταναστευτική διαδρομή (parcours migratoire) που η/ο μετανάστρια/μετανάστης ακολουθεί μεταξύ των δομικών περιορισμών που τίθενται, αλλά και των επιλογών που προκύπτουν στη διάρκειά της. Πρόκειται εδώ για μια ανάγνωση του μεταναστευτικού φαινομένου η οποία, σύμφωνα με τη Nancy Green, εντοπίζεται διαχρονικά στο πλαίσιο των πληθυσμιακών μετακινήσεων και δίνει τον πρωτεύοντα λόγο στη/στον μετανάστρια/μετανάστη. Η αυτονομία, επομένως, δεν είναι μια ιδιότητα που έχει ένα υποκείμενο, αποτελεί προϊόν κοινωνικών δομών, αλληλεπιδράσεων και πρακτικών και εντάσσεται σε ένα πλαίσιο σχέσεων δύναμης που συγκροτούν τη μεταναστευτική διαδικασία. Εδώ εντοπίζεται και η σημασία των μικρογεωγραφιών και η εγγραφή σε χώρους και τόπους, εντός των οποίων επαναπροσδιορίζονται οι μεταναστευτικές υποκειμενικότητες. Διαφοροποιείται λοιπόν επιστημονικά από τον Mezzadra, και άλλους ενδεχομένως, που υποστηρίζουν προσεγγίσεις της μετανάστευσης ως κοινωνικού κινήματος και ως διαδικασίας αυτονόμησης και χειραφέτησης. Το βιβλίο προτείνει την έννοια της «αυτονομίας σε ένταση» (autonomie en tension), η οποία έρχεται υπό όρους και παραμένει ως διακύβευμα κατά τη διάρκεια των μεταναστευτικών διαδρομών. Συγκροτείται ως σχετική ή ενδεχομενική και αποδέχεται ότι οι υποκειμενικότητες διαμορφώνονται από επιθυμίες, συναισθήματα, πάθη και προσδέσεις (attachements) μέσα στις νέες συνθήκες που διαμορφώνει η κινητικότητα. 

Το βιβλίο της Camille Schmoll αποτελεί σημαντική προσθήκη στη βιβλιογραφία για τη μετανάστευση, για τις γεωγραφίες της μετανάστευσης, για τη μετανάστευση των γυναικών, για τον πολλαπλασιασμό της έννοιας του συνόρου, για τη Μεσόγειο και τη βαρύτητα που έχει αποκτήσει ο διάπλους της στις μετακινήσεις μεταναστριών/μεταναστών και προσφυγισσών/προσφύγων. Ανοίγει μια συζήτηση ενδιαφέρουσα, τόσο για ειδικούς και ειδικές σε ζητήματα μετανάστευσης –τις/τους migratologu.e.s όπως και η ίδια αναφέρει– όσο και για αναγνώστριες/αναγνώστες που υιοθετούν μια κριτική ματιά απέναντι στις ανισότητες που εμπεριέχει η κινητικότητα από τον παγκόσμιο Νότο προς τον παγκόσμιο Βορρά. Το βιβλίο έχει λάβει την αναγνώριση που του αρμόζει, έχοντας ήδη μεταφραστεί στα αγγλικά και τα ιταλικά , ενώ στη Γαλλία έχει παρουσιαστεί στο ευρύ κοινό με πολλές και διαφορετικές αφορμές. 

---

Schmoll, C. (2026). Οι κολασμένες της θάλασσας. Γυναίκες και σύνορα στη Μεσόγειο. Αθήνα: Τόπος. Πρόλογος – επιστημονική επιμέλεια: Ντ. Βαΐου, Ι. Πολύζου. https://www.toposbooks.gr/contents/books_details.php?nid=1093
Η μετάφραση του βιβλίου χρηματοδοτήθηκε από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στο πλαίσιο του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πολεοδομία – Χωροταξία», και από την École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS)

---

Υποσημειώσεις:

[1] Schmoll, C. (2026). Οι κολασμένες της θάλασσας. Γυναίκες και σύνορα στη Μεσόγειο. Αθήνα: Τόπος. Πρόλογος – επιστημονική επιμέλεια: Ντ. Βαΐου, Ι. Πολύζου. Η μετάφραση του βιβλίου χρηματοδοτήθηκε από το Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, στο πλαίσιο του Διατμηματικού Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Πολεοδομία – Χωροταξία», και από την École des Hautes Études en Sciences Sociales (EHESS).↩

[2] Βλ., μεταξύ άλλων, European Agenda for Migration 2015, Emergency Support Instrument 2016, EU-Turkey Statement 2016, την αναγνώριση της Τουρκίας ως «ασφαλούς τρίτης χώρας».↩

[3] Η συζήτηση αυτή συνδέεται με προβληματισμούς γύρω από την εξασθένιση του έθνους κράτους στο πλαίσιο μιας παγκοσμιοποιημένης οικονομίας. Ωστόσο η χαλάρωση των ελέγχων αφορά τη διακίνηση κεφαλαίου, αγαθών και πληροφορίας, όχι τις μετακινήσεις μεταναστών και προσφύγων, οι οποίες υπόκεινται σε πολλαπλούς περιορισμούς και σχέσεις δύναμης σε διάφορες κλίμακες.↩

[4] Χαρακτηριστικός τίτλος συνεδρίου για τη μετανάστευση (Et pourtant elles bougent!) που διοργάνωσε η διάσημη ιστορικός Michelle Perrot το 1983.↩

.

---

Οι απόψεις και θέσεις που εκφράζονται στο παρόν άρθρο είναι των συγγραφέων και δεν αντικατοπτρίζουν κατ’ ανάγκη την επίσημη θέση της Μονάδας Διεπιστημονικής Μελέτης της Μετανάστευσης (IMRU) ή του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ).

---

Share this article:

• Facebook
• LinkedIn
• Mail
• Print
• WhatsApp
• X
• ShareCopied to clipboard

---