Γιατί IMRU; Αντιμετωπίζοντας το πρόβλημα της γνώσης για τη μετανάστευση σε ένα πολωμένο περιβάλλον

Ήδη από το 1993, οι Castles και Miller με το κομβικό τους βιβλίο “The Age of Migration” υποστήριζαν ότι ζούμε σε μια Εποχή Μετανάστευσης. Τριάντα χρόνια αργότερα, η μετανάστευση έχει καταστεί ένα από τα πλέον καθοριστικά ζητήματα και σημείο πόλωσης της εποχής μας. Στην Ευρώπη, τα γεγονότα του 2015–2016 εξακολουθούν να αντηχούν και να διαμορφώνουν τις σημερινές πολιτικές διεργασίες και τον δημόσιο διάλογο. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η δεύτερη κυβέρνηση Τραμπ έχει αναγάγει τη διαχείριση της μετανάστευσης στο κεντρικό διακύβευμα της εσωτερικής πολιτικής. Και σε ολόκληρο τον παγκόσμιο Βορρά, η μετανάστευση κυριαρχεί στον δημόσιο λόγο και διαμορφώνει εκλογικά αποτελέσματα με τρόπους που ήταν δύσκολο να προβλεφθούν είκοσι χρόνια πριν.

Ωστόσο, ο τρόπος με τον οποίο η μετανάστευση γίνεται αντικείμενο συζήτησης στη Βουλή, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης και στις καθημερινές συνομιλίες σπάνια αντανακλά την πολυπλοκότητα αυτού του φαινομένου, όπως προκύπτει από δεκαετίες επιστημονικής διερεύνησης. Τα ερευνητικά δεδομένα καταδεικνύουν ότι οι πολιτικές που υιοθετούνται σε έναν τομέα, επιφέρουν αλυσιδωτές επιπτώσεις σε άλλους: οι αποφάσεις για τον έλεγχο των συνόρων λ.χ. έχουν αντίκτυπο στην αγορά εργασίας, ενώ η πολιτική ασύλου επηρεάζει το ζήτημα της ένταξης. 

Ωστόσο, η μετανάστευση απεικονίζεται ολοένα και περισσότερο ως ένα ζήτημα αποκλειστικά και μόνο ασφάλειας: ως μια απειλή που πρέπει να αντιμετωπιστεί, ως ένα σύνορο που πρέπει να προστατευτεί, ανεξαρτήτως κόστους, ως μια ροή που πρέπει να σταματήσει, ανεξαρτήτως των ανθρώπινων απωλειών. Πολιτικά κόμματα σε μεγάλο μέρος του πολιτικού φάσματος έχουν διαπιστώσει ότι αυτό το αφήγημα αποφέρει σημαντικά εκλογικά οφέλη, με αποτέλεσμα μια δημόσια συζήτηση που είναι έντονη, πολωμένη, κυριαρχείται από απλουστευτικές λύσεις και, το σημαντικότερο, είναι αποκομμένη από τεκμηριωμένα ευρήματα.

Τα παραπάνω δεν είναι απλώς ένα πολιτικό πρόβλημα. Είναι και ένα πρόβλημα παραγωγής και ιδίως διάχυσης της επιστημονικής γνώσης. Και η ακαδημαϊκή κοινότητα φέρει ευθύνη για την αντιμετώπιση του.

Ταυτόχρονα, ο ακαδημαϊκός χώρος έχει τους δικούς του περιορισμούς. Η έρευνα για τη μετανάστευση στην Ελλάδα, όπως και σε άλλες χώρες, τείνει να διεξάγεται εντός των επιμέρους επιστημονικών πεδίων. Οι κοινωνιολόγοι διερευνούν τις κοινωνικές δυναμικές, οι νομικοί επικεντρώνονται στα νομικά πλαίσια, οι πολιτικοί επιστήμονες αναλύουν πολιτικές και οι γεωγράφοι εξετάζουν τις χωρικές διαστάσεις. Κάθε μία από αυτές τις προσεγγίσεις έχει τη δική της αξία και είναι χωρίς αμφιβολία απαραίτητη. 

Όμως, κάθε επιστημονικός κλάδος βλέπει μόνο εκείνο το τμήμα της πραγματικότητας που η δική του οπτική και τα δικά του εργαλεία του επιτρέπουν. Το αποτέλεσμα παραπέμπει στην ινδική παραβολή των τυφλών σοφών που εξετάζουν τον ελέφαντα: ο κάθε ένας από αυτούς αγγίζει ένα διαφορετικό μέρος του και καταλήγει σε ένα βέβαιο συμπέρασμα για το ζώο στο σύνολό του, βασισμένο στην πραγματική του εμπειρογνωμοσύνη. Κανένας, ωστόσο, δεν αντιλαμβάνεται τον ελέφαντα όπως πραγματικά είναι. Η έρευνα για τη μετανάστευση που διεξάγεται εντός επιστημονικών σιλό κινδυνεύει να έχει την ίδια τύχη.

Το IMRU ιδρύθηκε για να συμβάλει στην αντιμετώπιση αυτών των προκλήσεων. 

Η Μονάδα Διεπιστημονικής Μελέτης της Μετανάστευσης (Interdisciplinary Migration Research Unit – IMRU) συστάθηκε στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ) το 2025, αξιοποιώντας τη μακροχρόνια ενασχόληση του ΕΚΚΕ με τη μετανάστευση ως ερευνητικό πεδίο. Αυτή η θεσμική ιστορία αποτελεί αναμφισβήτητα ένα στέρεο θεμέλιο. Ωστόσο, αναγνωρίζουμε ότι πλέον η έρευνα και η παραγωγή γνώσης από μόνες τους δεν επαρκούν. Η γνώση πρέπει να διαχέεται, μεταξύ επιστημονικών πεδίων, μεταξύ ιδρυμάτων και σίγουρα πέρα από τον ακαδημαϊκό κόσμο, προκειμένου να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο.

Η προσέγγιση του IMRU βασίζεται σε δύο άξονες. Ο πρώτος είναι η διεπιστημονικότητα. Πιστεύουμε ότι η μετανάστευση μπορεί να γίνει πλήρως κατανοητή μόνο αν αντλήσουμε από πολλαπλές επιστημονικές παραδόσεις: κοινωνιολογία, πολιτική επιστήμη, κοινωνική ανθρωπολογία, οικονομικά, γεωγραφία, δίκαιο, διεθνείς σχέσεις και άλλες. Προς τον σκοπό αυτό, το IMRU θα διοργανώνει σε τακτική βάση διεπιστημονικά συνέδρια, ανοιχτά σε ερευνητές που δραστηριοποιούνται σε όλους τους σχετικούς τομείς. Τα συνέδρια αυτά δεν θα είναι συναντήσεις που απλώς μοιράζονται την κοινή θεματική της μετανάστευσης. Αντιθέτως, ο στόχος είναι να αποτελούν χώρους γνήσιας διεπιστημονικής ανταλλαγής, σχεδιασμένους ώστε να φέρνουν σε διάλογο διαφορετικά θεωρητικά πλαίσια και προσεγγίσεις, και να παράγουν γνώση που κανένα από αυτά δεν θα μπορούσε να παράγει μόνο του. Επιλεγμένες συνεισφορές θα αποτελούν τη βάση συλλογικών τόμων, αξιολογημένων από ομότιμους, οι οποίοι θα εκδίδονται από το ΕΚΚΕ.

Ο δεύτερος άξονας είναι η προσβασιμότητα. Η ακαδημαϊκή γνώση για τη μετανάστευση είναι άφθονη. Αυτό που λείπει είναι μια σταθερή και εξειδικευμένη πλατφόρμα που θα καθιστά αυτή τη γνώση διαθέσιμη στο ευρύ κοινό και στα μέσα ενημέρωσης με τρόπο σαφή, προσβάσιμο, ανταποκρινόμενο στα ζητήματα της επικαιρότητας και απαλλαγμένο από τις στρεβλώσεις των πολιτικών προτεραιοτήτων. Προς τον σκοπό αυτό, το IMRU θα διατηρεί ένα blog μέσω του οποίου ερευνητές και εμπειρογνώμονες θα καλούνται να γράφουν για ζητήματα αιχμής στη μετανάστευση, με τρόπο κατανοητό και θεμελιωμένο σε στοιχεία, λαμβάνοντας υπόψιν και αναδεικνύοντας την πολυπλοκότητα και τις συχνά λεπτές αποχρώσεις του ζητήματος που πραγματεύονται.

Θέλουμε να ξεκαθαρίσουμε τι δεν είναι το IMRU. Ως ερευνητική μονάδα του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών, το IMRU δεν αποτελεί πολιτικό εγχείρημα, ούτε είναι think tank συνδεδεμένο με κάποιο πολιτικό κόμμα. Το IMRU δεν προωθεί καμία πολιτική θέση, δεν καθοδηγείται από ιδεολογικές σκοπιμότητες και δεν υποστηρίζει ούτε νομιμοποιεί συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές και προτεραιότητες. Το έργο του στοχεύει στον εμπλουτισμό του δημόσιου διαλόγου για τη μετανάστευση, ανεξάρτητα από τις απόψεις του αναγνωστικού του κοινού. Ο ρόλος του είναι η παραγωγή και προαγωγή έγκυρης, τεκμηριωμένης γνώσης, και η διαμόρφωση των συνθηκών εκείνων που θα επιτρέψουν σε αυτή τη γνώση να ενημερώνει τα μέσα ενημέρωσης και το ευρύ κοινό.

Η Ελλάδα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της ευρωπαϊκής διακυβέρνησης της μετανάστευσης για περισσότερο από μια δεκαετία, με μια ερευνητική κοινότητα που έχει συσσωρεύσει σημαντική εμπειρογνωμοσύνη. Ωστόσο, ο δημόσιος και πολιτικός διάλογος για τη μετανάστευση στη χώρα μας έχει επιτακτική ανάγκη από έρεισμα σε τεκμηριωμένα ευρήματα. Το IMRU ιδρύθηκε έχοντας κατά νου όλα αυτά.

Αυτό το blog αποτελεί την αφετηρία αυτής της προσπάθειας.

---

---